The case of Missing Maria and a Missing T

For the English text please scroll down.

In Amerikaanse genealogische kringen, en misschien in Engelse ook wel, heet een genealogisch probleem waarvoor ondanks vaak jaren zoeken, geen oplossing te vinden is, een brick wall. Elke genealoog heeft er wel een paar. Eén van de mijne is om eindelijk eens wat meer duidelijkheid te krijgen over de herkomst van één van de betovergrootvaders van onze jongste kleinzoon Tobias Hendrik Miebies. Ik schreef al eerder over hem en zijn moeder.

Frans Schulze
(private coll. Mrs. Stam-Schulze)

Zijn naam is Frans Schulze (geb. 4-4-1880, overl. 9-10-1952, beide in Amsterdam). Hij is de natuurlijke zoon van Maria Johanna Francisca Schulze en de vraag is nog steeds, wie is zij en waar is ze gebleven? Ter verhoging van de geheimzinnigheid wordt in de geboorteakte aangetekend dat zij woonachtig is Samarang, een gebruikelijke benaming van Semarang op Java. De hiernaast afgedrukte foto van Frans wekt de suggestie dat hij (ook) Indisch bloed heeft.

Om uit te vinden wie Maria is, waar zij vandaan komt en waar ze gebleven is, kunnen veel bronnen geraadpleegd worden. In eerste instantie heb ik Indische bronnen geraadpleegd waaronder de befaamde Regeringsalmanak en het blad De Indische Navorscher. Mannen met de naam Schulze komen wel voor maar een koppeling met Maria is niet te maken. Dan (o.a.) de scheepstijdingen in oude kranten doorzocht (Delpher) want ze moet toch vanuit Indië hier naar toe gekomen zijn. Ook WieWasWie brengt geen soelaas. Nu zijn van de naam Schulze wel een paar varianten te bedenken maar het gegeven dat Maria drie voornamen heeft, kan wel  nuttig zijn bij het doen van verder onderzoek.

Het echtpaar Box/Scheeffer

Frans Schulze (geb. 4-4-1880) wordt geboren op het adres Marnixstraat 100, Amsterdam. Daar woont het echtpaar Gerrit Box/Hendrika Scheeffer. In het bevolkingsregister wordt ook Frans op dit adres genoemd met de toevoeging ‘pleegkind/-zoon’. Hij woont daar sinds zijn geboorte want zijn moeder is dan al uit beeld. Er moet dus wel een bijzondere relatie zijn tussen de familie Box/Scheeffer enerzijds en Frans Schulze anderzijds. En niet alleen omdat het echtpaar Frans in huis neemt. Wanneer Frans in Bussum wordt begraven (14-10-1952), wordt hij te ruste gelegd in het graf van zijn pleegmoeder die daar al sinds (kort na) 10-8-1904 ligt. Bijzonder? Of is er misschien iets anders aan de hand?

Family tombstone with a.o. Hendrika Box-Scheeffer
and Frans Schulze

Een veronderstelling zou kunnen zijn dat er een familieband is tussen één van de echtelieden en Frans. Echter, zoeken naar een relatie Box/Schulze of Scheeffer/Schulze levert alweer niets op.

Al met al ben ik al een jaar of acht met tussenpozen op zoek naar helderheid.

Rotterdam

Nederlandse archieven hebben de gelukkige hebbelijkheid om steeds meer informatie digitaal beschikbaar te stellen. Het loont dus de moeite om zo af en toe je brick walls tegen het archivale licht te houden om te zien of nieuwe gegevens je weer een stapje op weg kunnen helpen. Zo keek ik recent op archieven.nl, een site die aanzienlijk breder van opzet is dan WieWasWie. Omdat ook in de 19^e eeuw verschrijvingen van familienamen niet ongewoon zijn, liet ik de naar mijn idee niet veel voorkomende combinatie van voornamen, Maria Johanna Francisca, los op de database van archieven.nl. Het voordeel daarvan is dat ook eenmalige verschrijvingen in de achternaam dan naar voren komen. Dat leverde toch nog 3495 hits op. Die kan je gaan doorzoeken maar wanneer je de achternaam als volgt toevoegt: S*, dan houd je er nog maar 275 over. Na het alfabetisch sorteren van de voornamen kom je als enige kandidaat op blz. 2 een Maria Johanna Francisca Schultze (met een t in de naam) tegen. Zij is in het Rotterdamse alleenstaandenregister opgenomen. Daar staat dat ze op 1-10-1865 geboren is in Palembang, een stad op Zuid Sumatra.

Als dit “mijn” Maria is, zou het wel betekenen dat ze nog maar 14 jaar oud was toen ze haar zoon Frans kreeg. Erg jong, maar het kan. En Schultze kan met mondelinge communicatie gemakkelijk Schulze worden. Betekenisvoller is misschien wel dat beide Maria’s een Indische connectie lijken te hebben.

In het register staat aangetekend dat ze op 5-10-1887 is ingeschreven in Rotterdam en op 30-11-1889 weer weggaat, nu naar Heijthuijsen. Ze wordt in Rotterdam ambtshalve uitgeschreven. Dus of ze helemaal vrijwillig gaat, is maar de vraag. In Rotterdam woont ze in de Hoogstraat 305 bij ene Bièvre; haar beroep is winkeljuffrouw. Verder geen gegevens.

Wat doet iemand vertrekken naar Heijthuijsen?

Heijthuijsen is een dorpje in de buurt van Roermond. Het verdiende indertijd zijn meer dan lokale bekendheid met het gegeven dat er in de 18^e/19^e eeuw twee gestichten huisden. Daar werden halve en hele wezen opgevangen en misschien ook wel kleine crimineeltjes. Het zou mij niet verbazen indien ook jonge ongehuwde moeders daar naartoe gestuurd werden. Die gestichten zijn het St. Elisabeth en De Heibloem. Zowel de bevolkingsregisters van het dorp als de naamlijsten van de gestichten zijn beschikbaar via het onvolprezen zoekakten.nl. Alle daarvoor in aanmerking komende films heb ik doorgenomen maar Maria blijft spoorloos. Helaas zijn de naamlijsten van de gestichten nou juist voor het jaar dat Maria daar waarschijnlijk is aangekomen -1889- minder dan compleet. Dus helaas geen uitsluitsel over het verblijf van Maria daar.

Familiebanden

Nu duidelijk is dat Maria mogelijk geen Schulze heet maar Schultze, is het ook weer tijd om de banden die er zijn tussen de het echtpaar Box/Scheeffer, de pleegouders van Frans, en de al eerder gevonden moeder van Hendrika Scheeffer nog eens na te gaan. Zij blijkt Catharina Josephina Schultze te heten! Enig verder spitten levert de onderstaande fragment-parenteel op. Bij IIb.1 staat het echtpaar Box/Scheeffer.

Generatie I

I.                    Johan Hendrik Schultze, ovl. voor 21 feb 1839, tr. met Maria Francisca Cobbenratte,      ook: Coppenrath, ovl. voor 21 feb 1839.

                      Uit dit huwelijk 3 kinderen:

1.                  Frederik Ferdinand, geb. circa 1797, ovl. (ong. 56 jaar oud) te Maastricht op 29 jan 1853, volgt IIa

2.                  Catharina Josephina, geb. circa 1803, ovl. (ong. 64 jaar oud) te Deventer op 14 nov 1867, volgt IIb

3.                  Adolph Stanislaus, geb. verm. Munster op 10 nov 1806, ovl. (77 jaar oud) te Princenhage op 11 nov 1883, tr. met Maria Roberdina Catharina Reeder te Banka ([N.O.I.] in 1834, ovl. te Princenhage op 13 mrt 1887. Uit dit huwelijk geen kinderen bekend.

                      Noot: Er is lichte twijfel of de eerste zoon wel een zoon van dit echtpaar is. Bij zijn overlijden worden zijn ouders vermeld als Hendrik Schultze en Maria Francisca Coppenrath.

Generatie II

IIa.                Frederik Ferdinand Schultze, zn. van Johan Hendrik Schultze (I) en Maria Francisca Cobbenratte, geb. Ruthen (D) circa 1797, gepensioneerd kolonel Oost Indisch Leger, ovl. (ong. 56 jaar oud) te Maastricht op 29 jan 1853, tr. met Johanna Adriana Kerckhoffs, geb. te Alkmaar op 3 jun 1806, ovl. (80 jaar oud) te Maastricht op 10 mrt 1887.

                      Uit dit huwelijk 6 kinderen waarvan:

1.                  Wilhelmina Friderica Maria Johanna, geb. te Semarang [N.O.I.] op 17 apr 1843, ovl. (46 jaar oud) te Maastricht op 20 feb 1890. Zij is ongehuwd.

2.                  August Frederik Adriaan, geb. te Weltevreden [N.O.I.] op 6 jan 1845, 2e luitenant, ovl. (76 jaar oud) te Nijmegen op 1 dec 1921, tr. (resp. 29 en ong. 18 jaar oud) te Maastricht op 17 sep 1874 met Ida Henrietta van Prehn ook: van Pretin, geb. te Brummen circa 1856, ovl. (ong. 73 jaar oud) te Nijmegen op 7 jun 1929. Uit dit huwelijk geen kinderen bekend.

IIb.                Catharina Josephina ook: Josepha Schultze, dr. van Johan Hendrik Schultze (I) en Maria Francisca Cobbenratte, geb. Munster (D) circa 1803, ovl. (ong. 64 jaar oud) te Deventer op 14 nov 1867, tr. (resp. ong. 36 en ong. 34 jaar oud) te Deventer op 21 feb 1839 met Hendrikus Martinus Scheeffer, geb. Texel circa 1805, meester-schilder.

                      Uit dit huwelijk 3 dochters:

1.                  Hendrika, geb. te Deventer op 5 mei 1840, ovl. (64 jaar oud) te Bussum op 10 aug 1904, tr. (resp. 36 en ong. 48 jaar oud) te Amsterdam op 19 apr 1877 met Gerrit Box, zn. van Gerret Box en Maria Catriena Smit, geb. te Amsterdam circa 1829, koopman, ovl. (ong. 58 jaar oud) te Amsterdam op 5 jul 1887. Uit dit huwelijk geen kinderen.

2.                  Maria Francisca Louisa, geb. te Deventer circa 1842, ovl. (ong. 5 jaar oud) te Deventer op 31 aug 1847.

3.                  Catharina Josephina, geb. te Deventer op 26 jan 1844.

  

Mijn hoop was er natuurlijk op gevestigd ook Maria in deze opstelling tegen te komen maar helaas, dat is niet het geval. Niettemin zijn er wel aanknopingspunten. Maria’s doopnamen zijn Maria Johanna Francisca. (Eerste) kinderen worden dikwijls vernoemd naar de grootouders. Zij zou dan vernoemd kunnen zijn naar oma Maria Francisca Cobbenratte en, v.w.b. Johanna, naar opa Johan Hendrik Schultze.

Gezien de vermoedelijk geboortedatum van Maria, 1-10-1865, zou zij van de generatie van de kinderen van het echtpaar Schultze/Kerckhoffs kunnen zijn. Maar vader Schultze is al in 1853 overleden dus dat sluit die mogelijkheid uit.

In ieder geval is Maria’s vader ook een Schultze geweest (tenzij Maria ook een natuurlijk kind is). Haar vader zou dus een andere zoon van het echtpaar Schultze/Cobbenratte kunnen zijn. Er zijn mij twee maar zonen bekend: Adolph Stanislaus (geen kinderen bekend) en zijn oudere broer Frederik Ferdinand (wel een Indische geschiedenis maar te vroeg overleden). De zoektocht gaat dus voort. Niettemin ben ik er redelijk van overtuigd dat de Rotterdamse Maria Johanna Francisca Schultze dezelfde is als de moeder van Frans Schulze. Waarom?

1.  Ze hebben dezelfde drie voornamen;
2.  Ze hebben beiden binding met Indië;
3.  Het is aannemelijk dat Maria J.F. Schulze in feite Schultze heet getuige de ondertekening, tot twee keer toe, van onderstaande advertenties door haar zoon Frans. Informatie die hij ongetwijfeld van zijn pleegmoeder gekregen heeft.

Frans using last name Schultze

Alhoewel het rond Maria nog steeds behoorlijk duister is, kan op grond van de genoemde argumenten veilig worden aangenomen dat de wijziging van de familienaam Schultze naar Schulze heeft plaatsgevonden op 6 april 1880 toen dr. Maurits Meijers aangifte deed van de geboorte van Frans en de ambtenaar de t liet verdwijnen.
Toch vreemd, lijkt mij, dat je er na al die tijd achter moet komen dat je voor hetzelfde geld een andere achternaam gehad had kunnen hebben...

Birth certificate of Frans Schulze, Amsterdam 4-4-1880

Alhoewel er iets meer duidelijkheid over Maria lijkt te zijn gekomen, zijn de raadsels rondom haar persoon nog niet opgelost. Sommige brick walls laten zich maar langzaam afbreken, steentje voor steentje...

Brick walls

Every genealogist is entitled to a few brick walls. One of mine concerns the great-great-grandfather of our youngest grandson Tobias Hendrik. There is an earlier blog about him.

His name is Frans Schulze (born Apr. 4, 1880, died Oct. 9, 1952 both in Amsterdam). He is the natural son of Maria Johanna Francisca Schulze. And she is my main brick wall as we don’t know where she came from nor do we know where she went to after the birth in Amsterdam.

The birth certificate mentions that she lives in the city of Semarang. That is on the island of Java in present day Indonesia. But in those days it was a Dutch colony, the Dutch East Indies. The picture of Frans suggests that he is of Indian descent.

To find out where Maria came from and where she possibly went to, I consulted a variety of sources including Indian ones and old newpapers. All-in vain.

The address where g-g-grandfather Frans is born is the home Gerrit Box and Hendrika Scheeffer. Apparently mother Maria disappears after the delivery because the central population administration of the city of Amsterdam only shows Frans living in with the Box/Scheeffer couple. Next to his name it is mentioned that he is their foster son… It is safe to assume that there must be a special relationship between them. That assumption is strengthened by having knowledge of the fact that when Frans was buried some 72 years later, he came to rest in the same grave as his foster mother Hendrika Scheeffer!

It is safe to assume that there are family ties involved. But both the Box as well as the Scheeffer family have no ties with anyone called Schulze.

Rotterdam

Dutch archives are in the fortunate habit of constantly adding newly digitized records. So it is useful to check now and then whether there is new information available. The Maria I am looking for has three given names: Maria Johanna Francisca. Any combination of three names facilitates looking in databases, certainly if you can use wildcards. So in this case I could use a wildcard to circumvent the many (one time) spelling variants of last name Schulze. Despite this I still “achieved” close to 300 hits. But one of those hits stood out. There was a record of a Maria Johanna Francisca Schultze, just one letter difference with Frans’ surname.

The record is from the singles register in Rotterdam. It mentions that Maria has been born in Palembang which is also in the Dutch East Indies(!). Her birth date is Oct. 1, 1865. If this is “my” Maria, the record suggests that she was 14 when delivering her baby in Amsterdam. Very young but not impossible.

According to the register she leaves Rotterdam on Nov. 30, 1889 for Heijthuijsen, a small village in Dutch Limburg. In the past there have been some institutions there taking care of orphans etc. Possibly also for girls with illegitimate children. I searched the (incomplete) records of these organizations but in vain, no trace of Maria.

Since it has become clear that Maria’s last name may be Schultze i.s.o. Schulze, it is time to recheck the possible ties between either Box or Scheeffer and Schultze. And that appears to be a useful exercise! The family name of the mother of Hendrika Scheeffer appears to be Schultze.

Looking further into her ancestors, I developed the genealogy shown earlier in this blog. Obviously I had high hopes that Maria would pop up somewhere but regrettably that was not the case.

Until some 50-70 years ago it was quite customary that children were named after their grandparents. Now, Maria's given names correspond with Maria Francisca Cobbenratte and Johan Hendrik Schultze. And Maria could very well be their grandchild. The only problem is that I have not been able to find the generation in between, her parents. However, if these people lived for a long time in the Dutch East Indies, as many people did, that is not surprising. Many Indian archives, if any, did not survive storage in that hot and humid climate.

Still, I feel the Amsterdam and the Rotterdam Maria could be one and the same person. Here are three reason why.

1.         Their three given names are the same;
2.         They both have an Indian connection;
3.         When the foster mother of Frans dies, he twice signs ads in the paper with “F. Schultze”. Regarding both as printing errors does not seem realistic. It is quite possible that this knowledge came from his foster mother.

Based on these arguments it is safe to assume that when the birth certificate of Frans was drawn up on Apr. 6, 1880, family name Schultze was changed to Schulze. That’s what you get if you don’t check verbal communication! That t is gone forever. At the same time it's one of the cheapest methods to have your name changed :-)

Although a few more details have become known about Maria Johanna Francisca, her origin and destination are still in the dark. Some brick walls are firmer than we like to think…

Late Rembrandt

Yesterday we visited the Rembrandt exhibition in the Amsterdam Rijksmuseum. And we can truly say, it was well worth the trip. This is the first time that an exhibition has been dedicated to the late work of one of the greatest painters who ever lived: Rembrandt. Over 100 of the paintings, drawings and prints that Rembrandt produced in the final phase of his life can be seen here, brought to us from museums and private collections across the globe. So if you want to see these unique paintings and drawings, this is your once in a lifetime chance! The exhibition is there until May 17 next.

Self portrait as the apostle Paul

A Woman bathing in a Stream

The Rijksmuseum as seen from the Museum Square

Another Brick in the Wall

Frans Schulze
(1880 Amsterdam 1952)

Voor de Nederlandse tekst, zie na de Engelse tekst.
Also Pink Floyd realized that brick walls are there to be torn down. Before being accused of vandalism, I am talking about the brick walls in genealogy. We all seem to have these ancestral questions of which the answers remain hidden in the dark clouds of the past. And no matter what we try... Well, here's another one. Maybe you can help me see the light.
The picture that you see here is that of Frans Schulze. He was born in Amsterdam on April 4, 1880. His birth certificate (see below) says that his mother was domiciled in Semarang. That city is situated on the Indonesian island of Java, a former Dutch colony. The certificate does not mention a father and there may be a good reason for that. His mother's name is Maria Johanna Francisca Schulze. So Frans carries the surname of his mother. Certainly in those days having a child from an unknown (Indian?) father and not being married, must have been a social problem, to say the least. It seems to have been sufficient reason to travel back to Holland and have the baby there.

Shortly after the delivery Maria disappeared from the scene leaving her son in Amsterdam. Assuming she went back to the then Dutch East Indies I checked many relevant records. But also Dutch archives have been scrutinized, all in vain. She vanished from the face of the earth. And that is my brick wall.
Fortunately there is more detail to be told. Little Frans stayed behind under the care of what turned out to be his foster parents. They were the couple where Maria lived during her stay in the Amsterdam Marnixstreet. Their names are Gerrit Box and Hendrika Scheeffer. The reason why Maria ended up in their house is unknown.

Registration of the birth of Frans Schulze

Fortunately certain other facts are known. Around the turn of the century the Box-Scheeffer couple moved to a place called Bussum in the Gooi region. Possibly by that time husband Gerrit passed away already. When Hendrika died in 1904 she left the house to Frans. She was buried in Bussum in a grave that later became the Schulze family tomb.
Both these facts are an indication of an apparent fine relationship between foster parent and foster son. They can hardly be explained otherwise. But possibly there is another option.
I decided to have a further look at the Box-Scheeffer couple. They do not appear to have had any children. Their marriage took place in Amsterdam on April 19, 1877. For both it was not their first marriage. At the time Gerrit was approx. 48 and Hendrika 36 years old. When looking at Hendrika's parents, there is a little surprise. 
Her father is Hendrikus Martinus Scheeffer, her mother's name is Catriena Josepha Schultze. And that last name comes very close to Frans' surname Schulze! 

In those days, when oral transfer of information was the norm when registering a child, it was not unusual that names were written down incorrectly. In this case the physician present during the delivery of Frans had the child registered at the City Hall. So it may very well be that when he said the last name was Schultze the civil servant understood and wrote down Schulze. But so far this is just an assumption. However, it would explain why Maria went to the Marnixstreet to have her child there.

So basically I have two questions. The first is where has Maria Johanna Francisca Schulze gone? The second one relates to Catriena Josepha Schultze. Is she in one way or another related to Maria? The fact that Catriena was born in Munster (Germany) in approx. 1803 doesn't make investigations any easier.
Any clue or suggestion will be appreciated! You may find more information about my brick wall on this Dutch genealogy forum.

Nederlandse tekst 
Misschien eerst een beetje uitleg over de titel van dit blog. Een brick wall is naast een stenen muur ook in overdrachtelijke zin iets dat een onoverkomelijk probleem vormt, iets waar je niet doorheen kunt komen. En dat is precies dit genealogische probleempje.

De kern van het "probleem" is ene Maria Johanna Francisca Schulze. Zij krijgt op 4 april 1880 in Amsterdam een zoon Frans genaamd. Bij de geboorteaangifte op 6 april krijgt Frans de achternaam Schulze, gelijk dus aan die van de moeder. Van een vader is geen sprake.
Alweer volgens die inschrijving in de Burgerlijke Stand is Maria woonachtig in Semarang in Nederlands Oost Indië. Waarom zij haar kind in Nederland heeft gekregen is niet bekend. Maar het ontbreken van een echtgenoot zou heel wel de oorzaak kunnen zijn. Aannemende dat Maria van Nederlandse/Duitse/Europese oorsprong is, is het waarschijnlijk dat de vader Indisch bloed heeft gehad. De foto van Frans, helemaal bovenaan, is hier voldoende indicatie van. Zeker aan het eind van de 19e eeuw was ongehuwd moederschap nou niet bepaald een geaccepteerd iets. Haar komst naar Nederland zou daardoor verklaard kunnen worden.
In ieder geval is het zo dat van Maria geen spoor meer te vinden is, noch hier in Nederland noch in Indië.

100 Marnixstraat, Amsterdam more than a century later
(Source: Google Street View)

Zoon Frans blijft achter op het adres waar hij in Amsterdam geboren is: Marnixstraat 100. Hij verblijft daar bij het echtpaar Scheeffer-Box. Zij treden op als zijn pleegouders. Waarom Maria bij dat echtpaar terecht is gekomen, is niet bekend. In ieder geval lijkt er een goede relatie te zijn geweest tussen het echtpaar en Frans. Wanneer ze rond 1900 verhuizen van Amsterdam naar de Bussumse Gooilaan, gaat Frans mee. Mogelijk is de man, Hendrikus Martinus Scheeffer, dan al overleden. Zijn vrouw overlijdt op 10 augustus 1904. Wat dan opvalt is dat zij wordt begraven in wat later het familiegraf van de fam. Schulze zal blijken te zijn. Zo ook het feit dat zij het huis aan de Gooilaan aan Frans na laat. Beide feiten suggereren tenminste een goede band.

E.e.a. was reden genoeg om de huwelijksakte van het echtpaar Box-Scheeffer eens nader te bekijken. Daarin niet veel opzienbarends aangetroffen met uitzondering van het gegeven dat de moeder van Hendrika Scheeffer de naam draagt van Catriena Josepha Schultze. En die achternaam is maar een lettertje anders dan de achternaam van Maria: Schulze.

Marriage certificate Box-Scheeffer, April 19, 1877

Dat kan natuurlijk toeval zijn, zo bijzonder zijn die namen niet, maar Maria's naam kan wel een verschrijving zijn van de meer voorkomende naam Schultze. Mijn hypothese is dat dat gebeurd zou kunnen zijn bij de geboorteaangifte van Frans. Immers, die aangifte is door de dokter gedaan die waarschijnlijk bij de bevalling aanwezig is geweest en Maria (uit Semarang) ook niet erg goed kende. Die heeft mondeling van de moeder gehoord welke naam hij moest aangeven. De ambtenaar van de Burgerlijke Stand heeft vervolgens de naam als Schulze verstaan én opgeschreven. Het zou zomaar kunnen.

Dit alles gaat van de veronderstelling uit dat Maria en Catriena "ergens" familie van elkaar zijn geweest. De vraag is dan hoe die relatie dan wel in elkaar heeft gezeten. Het zou ook een verklaring kunnen zijn waarom Maria bij het echtpaar Box-Scheeffer in de Marnixstraat terecht is gekomen.

Wanneer iemand in die tijd onroerend goed erfde, dan is daar een Memorie van Successie van opgemaakt. Daarin staan een aantal zaken beschreven, o.a. de familierelatie tussen de erflater en de erfgenamen. Dus binnenkort richten mijn schreden zich naar het Noord-Hollands Archief. Daar liggen stukken uit Bussum opgeslagen. Maar wie mij in de tussentijd nog van suggesties kan voorzien, hij/zij is welkom!
Mocht je behoefte hebben aan meer achtergrond gegevens en archieven/bestanden die al geraadpleegd zijn, zie een discussie op het Stamboomvragenforum.

Photo Frans Schulze courtesy Mrs. E. Stam-Schulze.

Saul Leiter in Amsterdam

Eergisteren met vrouw en vrienden een bezoek gebracht aan het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Daar is nu een expositie van de Amerikaanse fotograaf Saul Leiter, een man met veel oog voor detail. Ook iemand die snel een situatie "ziet" en er een fraai belichte opname van weet te schieten. Het is misschien allemaal niet spectaculair maar ik vind veel van zijn werk toch wel indrukwekkend. Ook in zijn modefotografie, voor bladen als Harper's Bazaar en Vogue, komt zijn eigen kijk vaak mooi tot uiting. 
Niet iedereen kwalificeert zijn werk als kunst. Maar wat is kunst? Dat is vaak heel persoonlijk. Kunst kan je natuurlijk associëren met ploeteren, met armoe en tochtige zolderkamertjes. Maar dat heeft misschien toch meer te maken met het gegeven dat creatief talent niet altijd maatschappelijk even hoog aangeschreven staat. Totdat je doorbreekt natuurlijk, en dat is relatief gezien slechts weinigen gegeven. Voor mijn gevoel is 'kunst' het resultaat van een creatief proces dat ook een ander ontroert dan wel beroert. En zo bezien vind ik het werk van Leiter kunst.
De expositieruimte in het JHM heeft wel iets van een stationshal, zoals een bezoekster als kritiek in het gastenboek schreef. Het klinkt misschien vreemd maar dat is qua sfeer en qua akoestiek (de expositieruimte heeft hoge plafonds) een passende omgeving voor zijn werk.

Saul Leiter, Snow New York 1960
Foto ex JHM

Daarna door de snijdende kou via het Rembrandtplein en de Zeedijk naar de Nieuwmarkt gelopen met onderweg nog een mooi zicht op Amstel. Je ziet die rivier niet alle dagen met zoveel ijs er op.

De Amstel vanaf de Blauwbrug in NW-richting op 7-2-2012

Update 29 nov. 2013:

Uit: NRC 28 nov. 2013